१. किराती: हाम्रो सबैभन्दा पुरानो जरा
किराती हिमालयका सबैभन्दा पुराना आदिवासी जातिमध्ये पर्छन्। हाम्रा पुर्खाले नेपालको पूर्वी पहाडलाई आफ्नो घर बनाए। उनीहरूले आफूलाई पाल्ने धर्तीलाई, जीवन दिने नदीलाई र आश्रय दिने जङ्गललाई सम्मान गरे, र धर्तीले दिन सक्ने जति मात्र लिए।
सुम्निमा र पारुहाङ। हाम्रो कथा उहाँहरूबाटै सुरु हुन्छ। सुम्निमा पुर्खा आमा हुन्। उनी आफैँ धर्ती हुन्, जसले जीवन दिन्छिन् र थामेर राख्छिन्। पारुहाङ उनका पति, पुर्खा बुबा हुन्। दुवै मिलेर संसार बनाए र आफ्ना सन्तानलाई धर्तीबाटै बाँच्न सिकाए। भनिन्छ, पारुहाङ फर्केर आउँदा सुम्निमा खुसीले नाचिन्, र त्यही नाच साकेला बन्यो। आज हामी यो नाच्दा उहाँहरूलाई, र उहाँहरूमार्फत पछि आउने हरेक पुर्खालाई सम्मान गर्छौं।
यलम्बर, पहिलो किराती राजा। नेपालका पुराना वंशावलीले यलम्बरलाई पहिलो किराती राजाका रूपमा सम्झन्छन्। उनी ठूलो बल र साहस भएका योद्धा थिए, जसले काठमाडौँ उपत्यकालाई किराती शासनमा ल्याए। उनीपछि किराती राजाहरूको लामो वंश चल्यो। हाम्रो परम्परागत पात्रो येले सम्बत् आज पनि उनकै नाम बोक्छ — हाम्रा पुर्खा यो भूमिको इतिहास बनाउने पहिलाहरूमध्ये थिए भन्ने सम्झना।
किराती परिवारमा धेरै जाति छन्, जसमध्ये राई, लिम्बू (याक्थुङ), याक्खा र सुनुवार पर्छन्। हरेकका आफ्नै भाषा र चलन छन्। हामी सबैको साझा सम्पदा एउटै हो: पुर्खाप्रति श्रद्धा र प्रकृतिप्रति सम्मान।
२. राई: पूर्वी पहाडका सन्तान
हामी राई हौं, किराती जातिमध्ये एक। हामी धेरै समूह हौं, धेरै भाषा बोल्छौं, तर सम्पदा एउटै छ। हामी पूर्वी पहाडमा जन्मियौं, र आज हाम्रा परिवार जुन-जुन देशलाई घर भन्छन्, त्यहाँसम्म ती पहाडलाई मनमै बोकेर हिँड्छौं।
राईमध्ये हामी बान्तवा हौं। बान्तवा भाषा हाम्रो हो, जुन आज पनि हाम्रा हजुरबा-हजुरआमा हुर्केका गाउँमा बोलिन्छ। संस्कार, चुल्हो र बाली भित्र्याएपछि गाइने गीत पनि हाम्रै हुन्।
राईहरू ठूला चाड सँगै मनाउँछन्। उभौलीमा धर्ती हरियो हुन्छ र गाईवस्तु माथिल्ला खर्कतिर उक्लन्छन्। उधौलीमा चराचुरुङ्गी र गाईवस्तु पहाडबाट तल झर्छन्। दुवै बेला हामी ढोलको ताल र झ्याम्टाको झङ्कारमा आगो वरिपरि नाच्न भेला हुन्छौं। धेरैले यो चाडलाई साकेला भनेर चिन्छन्, तर हाम्रो बान्तवा भाषामा हामी यसलाई साकेवा वा साकेन्वा भन्छौं।
तर कुनै दुई थरले यसलाई उस्तै गरी नाच्दैनन्। हरेक राई थर, र कहिलेकाहीँ हरेक गाउँको आफ्नै सिली हुन्छ: आफ्नै पाइला, आफ्नै हातका चाल, ऋतु, चराचुरुङ्गी र खेतीका कामका आफ्नै धुन। मुटुको धड्कन एउटै, तर स्वर धेरै। आफ्नै सिली नाच्दा हामी हाम्रा हजुरबा-हजुरआमाले नाचेझैँ नाच्छौं।
३. पाछा: पुर्खाबाट बगिरहेको नदी
राईमा पाछा भनेको पुर्खाको वंश हो, मूल पुर्खाबाट बगेर आएको पारिवारिक कुल। शब्द आफैँले यसको अर्थ बताउँछ: पा भनेको बुबा, छा भनेको सन्तान। नदीझैँ, पाछा बुबाबाट सन्तानमा, पुस्तौँपुस्ता, मुहानदेखि नै बगिरहन्छ।
पाछा नाम मात्र होइन। यो हामी कहाँबाट आयौं र कसका हौं भन्ने हो। यसले हामीभन्दा अघि आउनेहरूको सम्झना बोक्छ र हामीलाई एउटै वंशका सबैसँग जोड्छ। एउटै शब्दमा, यसले संसारलाई हामी कसका हौं भनेर बताउँछ।
पाछा किन महत्त्वपूर्ण छ। एउटै पाछाका सबै जना दाजुभाइ-दिदीबहिनी हुन्, बीचमा जतिसुकै पुस्ता भए पनि। त्यसैले हामी आफ्नै पाछाभित्र कहिल्यै विवाह गर्दैनौं।
विवाहको कुरा चल्दा बुढापाकाले बुबाको वंश मात्र हेर्दैनन्। आमा जुन पाछामा जन्मिनुभयो त्यो पनि हेर्छन्, र हजुरआमाहरूको पनि। कुनै वंश जुधे भने विवाह हुन सक्दैन। वंशको यसरी होसियारीसाथ राखिने हिसाब एक किसिमको माया हो, र यो तबसम्म मात्र चल्छ जबसम्म हरेक परिवारले आफ्नो वंश सम्झिरहन्छ।
४. पाछा कसरी सर्छ
बुबाबाट सन्तानमा। बच्चा बुबाको पाछामा जन्मिन्छ। छोरा हुर्केर आफ्ना सन्तान भएपछि उसले पाछा उनीहरूमा सार्छ, र नदी बगिरहन्छ।
महिला पतिको वंशमा जोडिन्छिन्। विवाहपछि महिला पतिको पाछामा जोडिन्छिन्, र उनीहरूका सन्तानले त्यही पाछा बोक्छन्। उनको जन्मको वंश पनि सम्झिइन्छ, किनभने अर्को पुस्ताको विवाहमा त्यो काम लाग्छ। त्यसैले हरेक परिवारमा एकभन्दा बढी धारा मिसिन्छन्: बुबाको वंश, जुन सन्तानले पाउँछन्, र आमाको वंश, जसलाई उनीहरू सम्झन्छन् र सम्मान गर्छन्।
चुल्हो र संस्कारमार्फत। पाछा नाममा मात्र होइन, संस्कारमा पनि सर्छ। राई घरमा घरको मुटुमा रहेको तीन ढुङ्गाको पवित्र चुल्हो, सुप्तुलुङमा पुर्खाको सम्मान गरिन्छ। जन्म, विवाह र मृत्युमा बुढापाका र पुजारीले वंशका पुर्खालाई नाम लिएर बोलाउँछन्। हरेक पटक नाम लिँदा नदी बगिरहन्छ।
सम्झनामार्फत। सबैभन्दा बढी, पाछा परिवारको सम्झनामा बाँच्छ। हजुरबा-हजुरआमाले बच्चाहरूलाई अघिल्ला पुस्ताका नाम सुनाउँछन्। बुढापाकालाई कुन वंश नातेदार हुन् र कुन होइनन् भन्ने थाहा हुन्छ। त्यो सम्झना हराए नदी सुक्न सक्छ।
५. याङमाली: घरमा स्वागतम्
हाम्रो पाछा याङमाली हो।
हाम्रो वंशबारे हामीलाई थाहा भएका सबै कुरा मलाई मेरा बुढापाकाबाट सरेका हुन्: हाम्रा पुर्खाका नाम, हामी कहाँबाट आयौं भन्ने कथा, र हामी कसका हौं भन्ने सम्झना। मैले यसलाई होसियारीसाथ बोकेँ, र अब यहाँ बाँड्दैछु।
त्यसपछि मेरा आमाबुबाले अर्को बान्तवा राई परिवार भेट्नुभयो, र उहाँहरू पनि याङमाली नै हुनुहुन्थ्यो। टेलिफोन र चिठीले टाढाका परिवारलाई जोडेर राख्न नसक्ने समयमै हाम्रा हाँगा धेरै पहिले छुट्टिएका थिए। तर पाछाले उही पुर्खालाई दुवै वंशमा चुपचाप बोकेर ल्याएको थियो, हामी फेरि भेट्ने दिन कुरेर। बिहान अपरिचित, साँझ परिवार।
हामी को हौं भन्ने धेरै कुरा सम्झनामा मात्र बाँचेका छन्: बुढापाकाका स्वरमा, विवाहमा लिइने नाममा, आगो छेउ सुनाइने कथामा। सकुन्जेल हामी यहाँ ती सबै बटुल्दैछौं: हाम्रा वंश, हाम्रा पुर्खा, हाम्रा फोटो, र पुस्तौँदेखि सर्दै आएका कथाहरू।
तपाईं याङमाली पाछाको हुनुहुन्छ भने यो तपाईंको पनि घर हो। यहाँ आफ्ना हजुरबा-हजुरआमा खोज्नुहोस्। आफ्नो परिवार थप्नुहोस्, र तपाईंलाई सम्झना भएका कुरा हामीलाई भन्नुहोस्। तपाईंले बाँड्ने हरेक नाम कहिल्यै नबिर्सिइने अर्को एउटा नाम हो, ताकि हाम्रा छोराछोरी र नातिनातिनाले आफू कहाँबाट आएका र कसका हुन् भन्ने सधैँ जानिरहून्।